كورته‌ مێژوویه‌كی‌ فیمینیزم و چه‌ند لایه‌نێكی‌

كورته‌ مێژوویه‌كی‌ فیمینیزم و چه‌ند لایه‌نێكی‌

و: شنۆ مێهرپه‌روه‌ر /
مێژووی‌ فیمینیزم بۆ كۆتاییه‌كانی‌ سه‌ده‌ی‌ هه‌ژده‌یه‌م و پاش شۆرشی‌ فه‌ره‌نسه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ و به‌ناوبانگترین روانگه‌ش، روانگه‌ی‌ چواره‌مه‌. ڤێنسێنت له‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌یه‌ كه‌ ئه‌م روانگه‌یه‌كه‌ باشترین روانگه‌ بێت.

و: شنۆ مێهرپه‌روه‌ر
فیمینیزم (feminism) له‌ بنه‌ڕه‌تدا وشه‌یه‌كی فه‌ره‌نسییه‌ feminisme) ( و ریشه‌ لاتینییه‌كه‌ی‌ (femina) یه‌وه‌ و به‌ مانای‌ ژن ( woman) وه‌رگیراوه‌. شێوه‌ی‌ پێناسه‌ كردنی‌ ئه‌م وشه‌ییه‌ له‌ زمانی‌ ئینگلیزی (feminine) و له‌ زمانی‌ فه‌ره‌نسیشیدا (feminin) ه‌یه‌.

لێره‌دا ده‌توانین دوو چه‌مكی‌ سه‌ره‌كی و گرینگ له‌ فیمینیزم هه‌ڵێنجێنین:

1- فیمینیزم بزووتنه‌وه‌یه‌كه‌ لایه‌نگریی‌ له‌ مافی‌ یه‌كسانیی‌ ژن و پیاو له‌ كاروباری‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌، ئابووری‌ و سیاسی‌ ده‌كات.

2- فیمینیزم بزووتنه‌وه‌یه‌كی رێكخراوه‌ كه‌ بۆ وه‌ده‌ستهێنانی‌ مافه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌، ئابووری‌ و سیاسییه‌كان هه‌وڵ ده‌دات.

له‌وانه‌یه‌ به‌م شێوه‌ییه‌ بكرێ‌ پێناسه‌یه‌كی‌ گشتگیر كه‌ هه‌ڵگری‌ هه‌ر دوو چه‌مك بێت پێشكه‌ش بكرێت." فیمینیزم بزووتنه‌وه‌یه‌كه‌ هه‌وڵ بۆ سه‌لماندن یان وه‌ده‌ستهێنانی‌ مافه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌، ئابووری‌ و سیاسییه‌كانی‌ به‌رامبه‌ر یان سه‌رتر له‌ گه‌ڵ پیاوان ده‌دات". ئه‌ندرۆ وێنسێنت له‌و بڕوایه‌دایه‌ كه‌ چوار روانگه‌ی‌ گرینگ سه‌باره‌ت به‌ ئه‌ندێشه‌ی‌ فیمینیستی‌ هه‌یه‌.

1- مێژووی‌ فیمینیزم بۆ سه‌ره‌تاكانی‌ ئاگایی‌ و وشیاریی‌ مرۆڤه‌كان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ . سوزان گریڤین له‌ كتێبی‌ "ژنان و سروشت" و ئاندره‌ میشیل له‌ كتێبی‌ "فیمینیزم"دا به‌ شێوه‌یه‌ك لایه‌نگریی‌ له‌م روانگه‌یه‌ ده‌كه‌ن.

2- مێژووی‌ فیمینیزم بۆ سه‌رتای‌ سه‌ده‌ی‌ پانزده‌ی‌ زاینیی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. ئه‌م روانگه‌یه‌ له‌ ژێر كاریگه‌ریی‌ كتێبی‌ "شاری‌ ژنان"(1405)له‌ نووسینی‌ كریستینیا دوپێزانه‌.

3- مێژووی‌ فیمینیزم هی‌ سه‌ده‌ی‌ هه‌ڤده‌یه‌مه‌. ئافرابن (1680-1640) رۆڵێكی‌ به‌رچاوی‌ هه‌بوو له‌ پێكهاتن و درووستبوونی‌ ئه‌م شێوه‌ روانگه‌یه‌.

4- مێژووی‌ فیمینیزم بۆ كۆتاییه‌كانی‌ سه‌ده‌ی‌ هه‌ژده‌یه‌م و پاش شۆرشی‌ فه‌ره‌نسه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ و به‌ناوبانگترین روانگه‌ش، روانگه‌ی‌ چواره‌مه‌. ڤێنسێنت له‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌یه‌ كه‌ ئه‌م روانگه‌یه‌كه‌ باشترین روانگه‌ بێت. خاتوو مێری‌ ڤێڵستۆن به‌ نووسینی‌ كتێبێك له‌ ژێر ناوی‌"راستییه‌كانی‌ مافه‌كانی‌ ژنان"(1792) به‌ناه‌بانگترینی‌ ئه‌و كه‌سانه‌یه‌ كه‌ تووانیویه‌تی‌ له‌م چاخه‌دا فیمینیزم بهێنێته‌ به‌ر باس.

پاش شۆرشی‌ فه‌ره‌نسه‌ فیمینیزم بوو به‌ خاوه‌نی‌ سێ‌ شه‌پۆلی‌ گرینگ . شه‌پۆلێك كه‌ به‌ شێوه‌ی‌ نه‌رم و ئارام ده‌ستیپێكرد و پاش گه‌یشتن به‌ ئه‌وپه‌ڕی‌ زیاده‌ڕۆیی‌، ئیدی‌ ئه‌مرۆ هێمنانه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كانی‌ خۆی‌ رێگا ده‌بڕێ.

شه‌پۆلی‌ یه‌كه‌م

شه‌پۆلی‌ یه‌كه‌م له‌ ساڵی‌ 1830 ده‌ستی‌ پێكرد. مێری‌ ڤێڵستۆن كرافت به‌ نووسینی‌ كتێبی‌ "راستییه‌كانی‌ مافه‌كانی‌ ژنان" (1792) كاریگه‌ریی‌ سه‌ره‌كیی‌ له‌ سه‌ر ئه‌م شه‌پۆله‌ هه‌بوو. پاش ئه‌ویش جان ئێستوارت میل به‌ یارمه‌تی‌ ژنی‌ یه‌كه‌می‌ هێری‌ تیلۆر كتێبی‌"كۆت و به‌ند كردنی‌ ژنان"(1869)ی‌ نووسی‌ كه‌ دواتر كاریگه‌ریی‌ گرینگی‌ له‌ سه‌ر ئه‌م شه‌پۆله‌ هه‌بوو. نووسینی‌ ئه‌م كتێبه‌ له‌ كاَتێَكدا بوو كه‌ ژنان له‌ سه‌رده‌می‌ ڤیكتۆریا، له‌ ژێر ئه‌وپه‌ڕی‌ سه‌ركووتكردندا بوون. ده‌توانین بڵێین له‌ بنه‌ڕه‌تدا ئه‌ندێشه‌ی‌ مافه‌كانی‌ لیبڕاڵ كلاسیك، بواری‌ سه‌ره‌كیی‌ سه‌رهه‌ڵدانی‌ ئه‌م شه‌پۆڵه‌ دێته‌ ئه‌ژمار، روانگه‌یه‌ك كه‌ هه‌ڵقوڵاو له‌ ئه‌ندێشه‌كانی‌ جان لاك بوو. په‌ره‌پێدانی‌ مافه‌ مه‌ده‌نی‌ و سیاسییه‌كان و به‌ تایبه‌تی‌ پێدانی‌ مافی‌ ده‌نگدان به‌ ژنان، خواست و ئامانجی‌ سه‌ره‌كیی‌ ئه‌م شه‌پۆله‌ بوو. دیاره‌ له‌ پاڵ مه‌به‌ستی‌ سه‌ره‌كیدا، مه‌به‌ستی‌ لاوه‌كیش هه‌بوو، له‌وانه‌ ده‌توانین ده‌ستپێڕاگه‌یشتنی‌ ژنان به‌ كاری‌ فێركاریی، باشبوونی‌ پێگه‌ی‌ ژنانی‌ خێزاندار له‌ یاساكاندا، مافی‌ وه‌ك یه‌ك و یه‌كسان بۆ ته‌ڵاق و جیابوونه‌وه‌ و به‌ جێهێشتنی‌ یاسایی‌ و ئه‌و شتانه‌ی‌ پێوه‌ندییان به‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌ جنسییه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌ ناو به‌رین.

ژنان له‌ ده‌ییه‌ی‌ 1920 زایینی به‌ مه‌به‌ستی‌ سه‌ره‌كی خۆیان واته‌ مافی‌ ده‌تگدان گه‌یشتن. به‌ ده‌ستراگه‌یشتن به‌م مه‌به‌ست و ئامانجه‌ ئیدی‌ قۆناخی‌ وه‌ستانی‌ چالاكییه‌كانی‌ فیمینیسته‌كان ده‌ستیپێكرد و بێجگه‌ له‌ هه‌وڵدان بۆ ئاشتی‌ و ته‌بایی‌، چالاكییه‌كی‌ دیكه‌یان نه‌بوو. دیاره‌ گه‌یشتن به‌ مافی‌ ده‌نگدان، ته‌نیا هۆی‌ وه‌ستانی‌ چالاكیی فیمینیسته‌كان نه‌بوو، به‌ڵكوو له‌ بنه‌ڕه‌تدا هه‌لوومه‌رجی‌ زاڵ له‌و سه‌رده‌مه‌دا وای‌ ده‌خوازی‌ كه‌ فیمینیسته‌كان چالاكییه‌كی‌ جیددی‌ وایان نه‌بێ، سه‌رهه‌ڵدانی‌ بزووتنه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتخوازه‌كان، له‌وانه‌ فاشیزم و نازیزم و گرینگتر له‌ هه‌مووان دوو شه‌ڕی‌ ماڵوێرانكه‌ر، شه‌ڕی‌ یه‌كه‌م و دووه‌می‌ جیهانی‌ گرینگترینی‌ ئه‌و هۆیانه‌ بوون كه‌ فیمینسته‌كانی‌ وا لێكرد چالاكییه‌كی‌ ئه‌وتۆ و جیددیان نه‌بێ‌ .

شه‌پۆلی‌ دووه‌م

شه‌پۆلی‌ دووه‌م له‌ ده‌ییه‌ی‌ 1960 ده‌ست پێده‌كات. سیمۆن دۆبوار به‌ نووسینی‌ كتێبی‌ "ره‌گه‌زی‌ دووه‌م"(1949) و بتی‌ فریدن به‌ نووسینی‌ كتێبی‌ "ژنی‌ هه‌ڵخڵه‌تاو"(1963) كاریگه‌ریی گرینگ و سه‌ره‌كییان له‌ هه‌ڵسانی‌ ئه‌م شه‌پۆله‌ هه‌بوو. كیت میلت "سیاسه‌تی‌ ره‌گه‌زی‌"(1970) و جرماین گرییر"خواجه‌ زن" (1970) له‌ رووناكبیرانی‌ دیكه‌ی‌ ئه‌م شه‌پۆله‌ن . شه‌پۆلی‌ یه‌كه‌م تا راده‌یه‌ك تووانی‌ ره‌وشی‌ ژنان له‌ پێوه‌ندی‌ له‌ گه‌ڵ هێندێك مه‌سه‌له‌دا باشتر بكات. هه‌وڵی‌ په‌ره‌پێدانی‌ راهێنان و بارهێنان، لێوه‌شاوه‌یی‌ ژنان بۆ چوونه‌ نێو هێندێك پیشه‌ی‌ جۆراوجۆر، به‌ یاسایی‌ بوونی‌ له‌ باربردنی‌ كۆرپه‌له‌، دانی‌ مووچه‌ی‌ وه‌ك یه‌ك و به‌رابه‌ر به‌ ژنان، كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ مافی‌ مه‌ده‌نیی یه‌كسان و به‌رابه‌ر و په‌ره‌پێدانی‌ كه‌ره‌سته‌ی‌ پێشگیریكردنی‌ زاو و زێ له‌ ئاكامه‌ گرینگه‌كانی‌ شه‌پۆلی‌ یه‌كه‌م بوون. باشتر بوونی‌ ئه‌م پرسانه‌ بووه‌ هۆی‌ ئه‌وه‌یكه‌ هێندێك له‌ فیمینیسته‌كان بكه‌ونه‌ هه‌نگاو هه‌ڵگرتن بۆ داهاتوو. مه‌به‌ستی‌ سه‌ره‌كیی‌ و گرینگی‌ فیمینیسته‌كان له‌ شه‌پۆلی‌ دووه‌مدا "رزگار كردنی‌ ژنان" بوو. ئه‌وان باوه‌ڕیان وا بوو كه‌ ده‌ستڕاگه‌یشتن به‌ مافه‌ سیاسی‌ و یاساییه‌كان به‌رابه‌ر له‌ گه‌ڵ پیاوان هێشتا مه‌سه‌له‌ی‌ ژنانی‌ چاره‌سه‌ر نه‌كردووه‌، كه‌وابوو رزگاری ژنان له‌ نایه‌كسانییه‌كان به‌ ته‌نیا به‌س نییه‌ و به‌ڵكوو ده‌بێ ژنان له‌ ده‌ست پیاوانیش رزگار بكرێن. به‌ڵام رزگاریی‌ ژنانیش ته‌نیا له‌ رێی‌ چاكسازیی‌ له‌ سه‌ره‌خۆ نایه‌ته‌دیی‌، به‌ڵكوو پێویستی‌ به‌ پرۆسه‌یه‌كی‌ بنچینه‌یی‌ و شۆرشگێڕانه‌ هه‌یه‌. له‌ به‌رئه‌وه‌یكه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا له‌ روانگه‌ی‌ فیمینیسته‌كانه‌وه‌ ئه‌و تیۆریانه‌ی‌ ئێستا به‌ قووڵی‌ ره‌گه‌زخواز و بۆ چاكسازیی‌ نابن.

هه‌ڵسه‌نگاندنی‌ زانستی‌ پیاوانه‌، هه‌ڵسه‌نگاندنی‌ پێكهاته‌ ئیدئۆلۆژیكه‌ ریشه‌داره‌كانی‌ وه‌ك "پیاوسالاری‌" و "په‌یماننامه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، به‌ ته‌واویی‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ هاوسه‌رگیریی‌، پێداگیریی له‌ سه‌ر ته‌نیایی‌ و پیشه‌ی‌ ئابووری‌ له‌ روانگه‌ گرینگه‌كانی‌ فیمینیسته‌كانی‌ ئه‌م شه‌پۆله‌ دێته‌ ئه‌ژمار. فیمینیسته‌كان له‌م سه‌رده‌مه‌دا ئه‌وه‌نده‌ زیاده‌ڕۆییان ده‌كرد كه‌ ته‌نانه‌ت له‌ رواڵه‌تی‌ پیاوانه‌ له‌ پۆشین، ئارایش و هتد...پێداگرییان ده‌كرد. قژی‌ كورت، پێلاوی‌ بێ‌ پاژنه‌، كۆت و شه‌لوار و رووخساری‌ بێ‌ ئارایش و رواڵه‌تی‌ روخساریی‌ ژنێكی‌ فیمینیست له‌ ده‌ییه‌ی‌ 1970 بوو.

شه‌پۆلی‌ سێهه‌م

شه‌پۆلی‌ سێهه‌می‌ فیمینیزم له‌ سه‌ره‌تای‌ ده‌ییه‌ی‌ 1990 ده‌ست پێده‌كات. فیمینیزم كه‌ له‌ ده‌ییه‌ی‌ 1960 و 1970 له‌ چڵه‌پۆپه‌ی‌ خۆیدا بوو له‌ كۆتاییه‌كانی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌مدا له‌ گه‌ڵ گیر و گرفتی‌ زۆر به‌ره‌وروو بوویه‌وه‌ و له‌ ئاكامدا به‌ره‌و سه‌ره‌ولێژی‌ نغرۆ بوه‌وه‌. كه‌لێن و ده‌سته‌به‌ندی‌ روون و ئاشكرای‌ زۆر له‌ نێو بزووتنه‌وه‌ی‌ ژناندا پێكهات. ده‌وڵه‌ته‌كانی‌ تاچر و ره‌یگان له‌ ده‌ییه‌ی‌ 1980، به‌ ئاشكرایی به‌ره‌نگاری‌ ئه‌م جووڵانه‌وه‌ی بوونه‌وه‌ و داوای‌ هه‌له‌ له‌ ده‌ستچووه‌كان "بایه‌خی‌ بنه‌ماڵه‌یی‌"یان ده‌كرد فمینیسته‌كان كه‌ به‌ زۆرێك له‌ ئامانجه‌كانیان گه‌یشتبوون، ئه‌وه‌نده‌ زیاده‌ڕۆییان ده‌كرد كه‌ ته‌نانه‌ت خه‌ریكبوو جووڵانه‌وه‌ی‌ پیاوانیش سه‌ری‌ هه‌ڵده‌دا. ئه‌مانه‌ بوو هۆی‌ ئه‌وه‌یكه‌ كه‌ فیمینیزم له‌ سه‌ره‌تای‌ 1990 ره‌تێكی‌ هاوسه‌نگیی‌ ئه‌زموون بكه‌ن. باڵی‌ خه‌باتگێڕ و شۆڕشگێڕی‌ وه‌لانرا و بایه‌خ به‌ زاوزێ‌ و منداڵبوون و رۆڵی‌ دایكایه‌تی‌ درا.

ئه‌ندێشه‌كانی‌ هێندێك له‌ پۆست مۆدێرنه‌كانی‌ وه‌كوو میشیل ڤۆكۆ و ژاك دریدا كاریگه‌ریه‌كی‌ هه‌بوو له‌ وه‌رێخستنی‌ ئه‌م شه‌پۆله‌ هه‌بوو. سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌مه‌ش خاتوو جین بێتكه‌ ئاڵشته‌ین هه‌وڵیدا روانگه‌ی‌ تووندره‌وانه‌ و رادیكاڵی‌ شه‌پۆلی‌ دووه‌م به‌ نووسینی‌ كتێبی‌ "پیاوی‌ گشتی‌، ژنی‌ تایبه‌تی‌"(1981) هاوسه‌نگ بكات. به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ شه‌پۆلی‌ دووه‌م، فیمینیستیه‌كان له‌م شه‌پۆله‌دا پێداگرییان له‌ رووخساری‌ ژنانه‌و هه‌ڵسووكه‌وتی‌ رێك و پێك و نه‌رم ونیان ده‌كرد. ئه‌وان بڕوایان به‌ رۆڵی‌ گرینگ دایك و منداڵ له‌ بنه‌ماڵه‌دا هه‌یه‌ و هه‌روه‌ها پشتیوانی‌ له‌ ژیانی‌ تایبه‌تی‌ ده‌كه‌ن. فیمینیزم لق و پۆپی‌ جۆراوجۆری‌ لێبوه‌ته‌وه‌ كه‌ ده‌توانین ئه‌م نموونانه‌ بهێنینه‌وه‌.

ئۆگریی‌ ماركسیستی‌

خاڵیی‌ سه‌ره‌كیی‌ موتالاتی‌ فیمینیزمی‌ ماركسیست له‌ پێوه‌ندی‌ له‌ گه‌ڵ به‌رابه‌ری‌ و نه‌هێشتنی‌ سه‌رمایه‌دارییه‌. به‌ بڕوای‌ ئه‌م گرووپه‌ له‌ فیمینیسته‌كان سه‌رمایه‌داری‌ گرفتی‌ سه‌ره‌كیی‌ نابه‌رابه‌ریی‌ نێوان ژن و پیاوه‌. له‌ بنه‌ڕتدا سه‌رمایه‌داری‌ دوو زوڵمی‌ له‌ ژنان كردووه‌، یه‌كه‌م ئه‌وه‌یكه‌ ژنانی‌ له‌ مووچه‌ی‌ كار بێبه‌ش كرد و پاشان رۆڵی‌ ئه‌وانیشی‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ ماڵدا دیاریكردووه‌. له‌ روانگه‌یه‌كی‌ دیكه‌وه‌ كاری‌ بێ‌مووچه‌ی‌ ژنان وه‌ك چاودێری‌ له‌ هێزی‌ كارو بارهێنانی‌ نه‌وه‌ی‌ دواتری‌ كرێكاران، بۆ مانه‌وه‌یان پێویسته‌ و قازانج به‌ سه‌رمایه‌داری‌ ده‌گه‌یه‌نن.

هه‌رچه‌نده‌ ماركس وه‌ك تیۆریسیه‌نیًك و وه‌ك باوكی‌ ماركسیزم له‌ پێوه‌ندی‌ له‌ گه‌ڵ ژنان وه‌ك ئایینی‌ جووله‌كه‌ هێچی‌ پێشكه‌ش نه‌كردووه‌، به‌ڵام هاوكاری‌ كۆنی‌ ئه‌نگڵس به‌ نووسینی‌ كتێبی‌ "سه‌رچاوه‌ی‌ بنه‌ماڵه‌، خاوه‌ندارێتی‌ تایبه‌تی‌ و ده‌وڵه‌ت"(1884) باسی‌ زۆر گرینگی‌ له‌ بواری‌ ژنان و فیمینزمی‌ هێناوه‌ته‌ گۆڕێ‌. ئه‌نگڵس به‌ هێرشكردنه‌ سه‌ر بنیاتی‌ بنه‌ماڵه‌ و هاوسه‌رگیری‌ بڕوای‌ وابوو دامه‌زراندنی‌ بنه‌ماڵه‌ به‌ هۆی‌ پێویستیه‌كانی‌ نیزامی‌ سه‌رمایه‌داری‌ پێكهاتووه‌، پیاوان له‌وه‌ڕٍا كه‌ ده‌یانویست سه‌روه‌ت و سامانیان به‌ میراتگرانی‌ شه‌رعیی‌ خۆیان بسپێرن، به‌ پێكهێنانی‌ ژیانی‌ هاوبه‌ش، ژنانیان كۆنترۆڵ كرد بۆ ئه‌وه‌ی‌ بزانن میراتگرانی‌ راسته‌قینه‌یان كێن؟ ئه‌و هه‌روه‌ها له‌ سه‌ر ئه‌و بڕوایه‌ بوو كاتێك ژنان رزگارییان ده‌بێ‌ كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ به‌ر بڵاو بتوانن به‌شداریی‌ له‌ كاری‌ وه‌به‌رهێناندا بكه‌ن و ئه‌ركی‌ خۆیان له‌ ماڵدا به‌ كه‌مترین رێژه‌ بگه‌یه‌نن. له‌ روانگه‌یه‌كی‌ دیكه‌وه‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ ئابووری‌ ژنان یه‌كێك له‌ گرینگترین هۆیه‌كانی‌ رزگاری ژنان دێته‌ ئه‌ژمار.

میشێل بارت به‌ نووسینی‌ كتێبی‌ "زوڵم و زۆریی‌ ئه‌مرۆ له‌ سه‌ر ژنان"(1980) یه‌كێك له‌ پووخترین لێكدانه‌وه‌كانی‌ فیمینیزمی‌ ماركسیستی‌ پێشكه‌ش كردووه‌. ئه‌و پێیوایه‌ چه‌وساندنه‌وه‌ی‌ ژنان ته‌نیا له‌ جیاوازییه‌ ژینگه‌یه‌كانی‌ نێوان ژن و پیاو یان پێویستییه‌كانی‌ نیزامی‌ سه‌رمایه‌دارییه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵكوو له‌ باوه‌ڕ و ئیدئۆلۆژییه‌ داسه‌پاوه‌كانیش سه‌رچاوه‌ ده‌گرێ‌. ئه‌و له‌ سه‌رئه‌و بڕوایه‌یه‌ كه‌ ژنان سه‌رتر له‌ پیاوانن و ئه‌ركیان هاوسه‌ری‌، دایكایه‌تی‌ و شتی‌ له‌و بابه‌ته‌یه‌. به‌ بڕوای‌ بارت هێمای‌ زوڵم لێكراوی‌ ژنان، سیسته‌می‌ بنه‌ماڵه‌ییه‌. به‌ پێی‌ ئیدئۆلۆژی‌ زاڵ به‌ سه‌ر سیستمی‌ بنه‌ماڵه‌، بنه‌ماڵه‌ به‌ شێوه‌ی‌ سرووشتی‌ پێكهات. ئه‌م شێوه‌ سیستمه‌ش، سیستمیكه‌ هه‌موو جیهانی‌ گرَتۆته‌وه‌ و هه‌روه‌ها دابه‌شكردنی‌ كاریش به‌ پێی‌ سرووشته‌. دابه‌شكردنی‌ كارێك كه‌ پیاو به‌ دابینكه‌ری‌ كه‌ره‌سته‌ ئابوورییه‌كان و ژنیش به‌ تیماركه‌رو دابینكه‌ری‌ بێ‌ مووچه‌ی‌ ماڵه‌وه‌ ده‌زانێ‌.

خاتوو ئه‌لێكساندرا كۆلنتای‌ یه‌كێكی‌ دیكه‌ له‌ فیمیٍٍنیست ماركسیسته‌كانه‌ كه‌ وه‌ك یه‌كه‌مین ژنی‌ باڵیۆز له‌ جیهاندا دیاری‌ كرا. ئه‌و باوه‌ری‌ وایه‌ كه‌ گرفتی‌ سه‌ره‌كیی‌ نایه‌كسانیی، مانه‌وه‌ و درێژه‌دان به‌ خاوه‌ندارێتی‌ تایبه‌تییه‌ و ئیره‌یی‌ و هه‌ستی‌ خاوه‌ندارێتی‌ ره‌گه‌زیش وه‌ك دوایین هێماكانی‌ بیری‌ خاوه‌ندارێتی‌ تایبه‌تی‌ دێنێته‌ ئه‌ژمار كه‌ ده‌بێ‌ له‌ لایه‌ن حكوومه‌ته‌وه‌ قه‌ده‌غه‌ بكرێت. هه‌ر له‌ سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ ئه‌و بروای‌ وایه‌ كه‌ ده‌بێ‌ یه‌ك ژنی‌ هه‌ڵبوه‌شێته‌وه‌، چوونكه‌ بۆ سڵامه‌تی‌ مرۆڤ به‌ باشتری‌ داده‌نێ‌. هه‌روه‌ها له‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ره‌یه‌ كه‌ نابێ‌ پێوه‌ندی‌ سیكسی زۆر به‌ جیددی‌ بگیردرێ‌، چوونكه‌ پێوه‌ندیی جینسی‌ و سیكسی وه‌ك تینوێه‌تی‌ وایه‌ كه‌ ده‌بێ‌ تێر بكرێیت.

كه‌وابوو له‌ ئۆگریی‌ ماركسیستییدا، سه‌رهه‌ڵدانی‌ مڵكدارێتی‌ تایبه‌تی‌، پێوه‌ندی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ نادرووست، بنیاتی‌ بنه‌ماڵه‌، سیستمی‌ باوكسالاری‌ و راگرتنی‌ ژنان له‌ به‌رهه‌م هێنانی‌ گشتی‌ له‌ هۆكاره‌ گرینگه‌كانی‌ نایه‌كسانی‌ نێوان ژنان و پیاوان له‌ كۆمه‌ڵگا دێته‌ ئه‌ژمار. به‌و پێیه‌ فیمینیسته‌كانی‌ لایه‌نگری‌ ئه‌م شێوه‌ روانگه‌یه‌ داوای‌ جیابوونه‌وه‌ی‌ ئاسان، هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ یه‌ك ژنی‌، سه‌ربه‌خۆیی‌ ئابووری‌ ژنان، به‌ جیددی‌ نه‌گرتنی‌ پێوه‌ندی‌ سیكسی‌ و له‌ هه‌مووان گرینگتر لابردن و نه‌هێشتنی‌ خاوه‌ندارێتی‌ تایبه‌تییه‌.

له‌ روانگه‌ی‌ سیاسییه‌وه‌ ئه‌م گرووپه‌ له‌ فیمینیسته‌كان شۆرشی‌ كۆمۆنیستی‌ (پرۆلتاریا) به‌ رێگا چاره‌ ده‌زانن. ئه‌وان باوه‌ریان وایه‌ چۆن رزگاریی‌ كرێكاران و چینی‌ پرۆلتاریا له‌ سه‌رمایه‌داریی به‌ شۆڕشی‌ كۆمۆنیستی‌ دێته‌ دی، نه‌هێشتنی‌ نابه‌رابه‌ریی و نایه‌كسانی‌ نێوان ژنان و پیاوانیش به‌ شۆرششی‌ كۆمۆنیستی‌ ده‌سته‌به‌ر ده‌كرێ‌، چوونكه‌ له‌ بنه‌ڕتدا ته‌نیا به‌ نه‌هێشتنی‌ سه‌رمایه‌دارییه‌ كه‌ هه‌موو گیر و گرفته‌كان و له‌وانه‌ گرفتی‌ ژنانیش چاره‌سه‌ر ده‌كرێت.

ئۆگریی سۆسیالیستی‌

نه‌هێشتنی‌ سیسته‌می‌ "سه‌رمایه‌داری‌" و "پیاوسالاری‌" له‌م روانگه‌یه‌دا ته‌وه‌ری‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ فیمینیسته‌كانه‌. فیمینیست سۆسیالیسته‌كان بڕوایان وایه‌ بۆ تێگه‌یشتن و رزگاریی‌ له‌ گیرو گرفتی‌ ژنان ده‌بێ‌ هه‌ر دوو سیسته‌می‌ سه‌رمایه‌داری‌ و پیاوسالاری‌ هاوكات پێكه‌وه‌ بخرێنه‌ به‌ر لێكۆڵینه‌وه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندنی‌ بۆ بكرێ‌، كه‌ ئه‌مه‌ش روانگه‌یه‌كی‌ دوولایه‌نه‌.

پیاوسالاری‌ له‌ كۆمه‌لًَگا سه‌رمایه‌دارییه‌كاندا شێوه‌ی‌ جۆراوجۆری‌ هه‌یه‌. هه‌رچه‌نده‌ پیاوسالاری‌ مێژوویه‌كی‌ دوور و درێژی‌ هه‌یه‌و پیاوان له‌ هه‌موو كۆمه‌ڵگاكاندا ده‌سه‌ڵاتی‌ خۆیان به‌ سه‌ر ژناندا ده‌سه‌پێنن، به‌ڵام ئه‌و كاته‌ی‌ كه‌ كۆمه‌ڵگا به‌ره‌و لای‌ سه‌رمایه‌داری‌ هه‌نگاوی‌ هه‌ڵگرت، پیاوسالاریش له‌م جۆره‌ كۆمه‌ڵگایانه‌دا شێوه‌ی‌ تایبه‌ت به‌ خۆی‌ په‌یدا كردووه‌.

سیلۆیا والبی‌ یه‌كێك له‌ بیرمه‌ندانی‌ هه‌ڵكه‌وتووی‌ ئه‌م روانگه‌یه‌ بروای‌ وایه‌: جیاوازی‌ نێوان چوارچێوه‌ی‌ گشتی و تایبه‌تیدا به‌ قازانجی‌ هه‌م پیاوان و هه‌م سه‌رمایه‌دارانیشه‌. سه‌رمایه‌داری‌ وایكرد پیاوان پێشكه‌ون و هێندێك له‌وانیش له‌ بواری‌ سیاسی و به‌ تایبه‌تی‌ چوونه‌ په‌رله‌مان له‌ حاڵێكدا هیچ ژنێك نه‌گه‌یشتنه‌ ئه‌و بوارانه‌. پیاوان توانیان له‌ بواری‌ چوارچێوه‌ی‌ گشتیدا ده‌سه‌ڵاتێكی‌ به‌رفراوانی‌ نوێ‌ وه‌ده‌ست بێنن كه‌ بۆ ژنان ئیمكانی‌ نه‌بوو. ئه‌م مه‌سه‌لانه‌ بووه‌ هۆی‌ ئه‌وه‌یكه‌ ئه‌وان به‌ شێوه‌یه‌كی‌ به‌ربڵاو زاڵ بوون به‌ سه‌ر ئیدئۆلۆژییه‌كانی‌ ماڵه‌وه‌دا. كه‌وابوو ژێرده‌سته‌یی‌ ژنان له‌ كۆمه‌ڵگا سه‌رمایه‌دارییه‌كاندا ته‌نیا به‌رهه‌می‌ لۆژیكی‌ سه‌رمایه‌داری‌ یان پیاوسالاری‌ نییه‌، به‌ڵكوو ئاكامی‌ ئاڵووگۆڕێكه‌ له‌ سه‌رچاوه‌كانی‌ هێزو ده‌سه‌ڵاتی‌ پیاوان بۆ په‌ره‌پێدانی‌ سه‌رمایه‌داری‌. كاتێك ئابووری‌ ماڵه‌وه‌ سنووردار كرایه‌وه‌ و به‌رهه‌مهێنانی‌ سه‌رمایه‌داری‌ جێگرته‌وه‌ ، پیاوان له‌ پێگه‌ی‌ وه‌ده‌ستهێنانی‌ بنه‌ماكانی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ نوێ‌ جێگیر بوون. كه‌وابوو له‌ كاتی‌ سه‌رهه‌ڵدانی‌ سه‌رمایه‌داییه‌وه‌ شێوه‌ی‌ پیاوسالاریش گۆڕدرا، پیاوسالاری‌ تایبه‌تی‌ گۆڕدرا بۆ پیاوسالاری‌ گشتیی. له‌ پیاوسالاری‌ تایبه‌تیدا ژنان ته‌نیا له‌ ماڵه‌وه‌ راده‌گیارن، له‌ كاتێكدا له‌ پیاوسالاری‌ گشتییدا پیاوان له‌ هه‌موو ناوه‌نده‌كاندا زاڵ بوون به‌ سه‌ر ژناندا. له‌م روانگه‌یه‌دا به‌ شۆرشی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ژنان رزگارییان ده‌بێ‌. چوونكه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا ره‌گه‌ز، چین، نژاد، ته‌مه‌ن و تێتنیك به‌ گشتی‌ هه‌مووان هه‌ستیان به‌ چه‌وساوه‌یی‌ ژنان كردووه‌ و نه‌بوونی‌ ئازادیی‌ ژنان به‌ ئاكامی‌ هه‌لوومه‌رجێك ده‌زانن كه‌ له‌وێدا ژنان له‌ ناوه‌نده‌ تایبه‌تیی وگشتییه‌كان ده‌كه‌ونه‌ ژێر ركێفی‌ پیاوان، بۆیه‌ ئازادی‌ و رزگاریی‌ ژنان له‌ ناوه‌نده‌ تایبه‌تیی‌ و گشتییه‌كاندا كاتێك ده‌بێ‌ كه‌ دابه‌شكردنی‌ ره‌گه‌زیی‌ كار له‌ هه‌موو ناوه‌نده‌كاندا له‌ نێو بچێت.

به‌ شێوه‌یه‌كی‌ دیكه‌ ئه‌و پێوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ی‌ كه‌ خه‌ڵكیی‌ وه‌ك كرێكاران و سه‌رمایه‌داران و هه‌روه‌ها ژنان و پیاوان جیا ده‌كاته‌وه‌، ده‌بێ‌ له‌ رێگای‌ شۆرشی‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ له‌ نێو ببردرێ‌. پێوه‌ندییه‌ك كه‌ بنچی‌ له‌ پێكهاته‌ی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و ئابووریدا هه‌یه‌، بۆیه‌ هیچ شتێك بێجگه‌ له‌ پێكهێنانی‌ ئالووگۆڕی‌ قووڵ یان شۆرشی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ناتوانێت دووره‌ دیمه‌نێكی‌ رزگاریی راسته‌قینه‌ پێشكه‌شی‌ ژنان بكا. هه‌ر به‌م پێیه‌ و له‌م دواییه‌دا سۆسیالیسته‌كان داوای‌ په‌ره‌دان به‌ چاودێریكردنی‌ منداڵبوون به‌ خۆڕایی‌، له‌ باربردنی‌ كۆرپه‌له‌، چاودێرییه‌ ده‌رمانی‌ و ته‌ندرووستییه‌كان بۆ ژنان، ناوه‌ندی‌ چاودێری‌ له‌ منداڵان، به‌ فه‌رمیی‌ بوونی‌ كار له‌ لایه‌ن حكوومه‌ته‌وه‌ و به‌شداریپێكردنی‌ پیاوان له‌ بارهێنانی‌ منداڵان ده‌كه‌ن.



وه‌رگیردراو له‌ سایتی‌ دراك فمینیسم

ژێده‌ره‌كان:

1- جان ئێستوارت میل، كۆتو به‌نده‌كانی‌ ژنان،

2- سیمۆن دۆبوار، ره‌گه‌زی‌ دووه‌م،

3- ئاندره‌ میشێل، خه‌بات له‌ گه‌ڵ جیاوازی‌ ره‌گه‌زیی‌،

4- پاملا ئه‌بوت/كلێر والاس، روانگه‌ فیمینیستیه‌كان،

5-یان منكزی‌ و ئه‌وانی‌ دیكه‌، ئیدئۆلۆژی‌ سیاسیی‌،

6-ئه‌ندرۆ هیوود، ئیدئۆلۆژی‌ سیاسیی‌،

7- ئه‌ندرۆ ڤێنسێنت، ئیدئۆلۆژییه‌ مۆدڕنه‌ سیاسییه‌كان.

و: شنۆ مێهرپه‌روه‌ر

وتاری سیاسی

  • 
    بەیاننامەی پارتی سەربەستیی کوردستان لە پێوەندی بە ڕزگارکردنەوەی شنگاڵ، و ڕووداوەکانی دوزخورماتووی باشوری کوردستان

      ڕزگاری شنگاڵ. خەڵکی هەردەم خۆراگرو تێکۆشەری کوردستان. ڕێکەوتی ١٣ / ١١ / ٢٠١٥ مزگێنی ڕزگارکردنەوەی شنگاڵ لە لایەن سەرۆکی هەرێمی کوردستانەوە لە پرێس کۆنفرانسێکدا ڕاگەیاندرا. کە بە بەشداری دەیانهەزار لە پێشمەرگەکانی کوردستان و بە سەر پەرەستی بەڕێز مەسعود بارزانی فەرماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکان و سەرۆکی هەرێمی کوردستان، و هەروەها بە بەشداری فرۆکەکانی هاویەیمانی شەری دژی داعش، و هێزەکانی پێکاکا و یەپەگە بەشداریان تێیدا هەبووە. هەواڵی ڕزگاربوونی شنگاڵ هەموو کوردێکی خەمخۆری نیشتیمانی لە هەر قوژبنێکی جیهانداخۆشحاڵکرد. بەو بۆنەوە وەک پارتی سەربەستیی کوردستان پیرۆزبایی بە دەستهێنانەوەی ئەو شارە ...

مافی مرۆڤ

    
  • هیچ کەس ولایەنێک ناتوانێ تاوانبارانی جینۆساید بەرەڵا بکات

    لەمێژە هەوڵەکان بۆ بەرەڵاکردنی تاوانباری ئەنفال سوڵتان هاشم  لە ئارادایە ،بەلام بەهۆی فشارەکانی  کەسو کاری قوربانیان جینۆساید و چین و توێژەکانی تری عیراقەوە  سەرکەوتوو نەبوە. وا جارێکی تر دەنگۆی بەرەڵا کردنەکەی  دەبیستین لە میدیاکانی راگەیاندنەوە گوایە ئەمجارە  جەند کەس و لایەنێک  لەهەوڵدان بۆ بەردانی ئەم تاوانبارە ئەویش بەپێی ڕیکەوتن و مامەڵەیەکی سایسیە  بۆ ئازاد کردنی شاری موسڵ . ئەم کارە نارەوایە  هەرچۆنێک بێت دژ بە هەموو پرەنسیپەکانی مافی مرۆڤ و پێشێلکاریەکی زەقی یاسا و دادوەریە،لەگەڵ ئەوەشدا &n ...

بابه‌تی هونه‌ری

    
  • له‌ قه‌سابخانه‌وه‌ بۆ باره‌گا, هه‌ژێن

    له قه سابخانه وه بۆ باره گاهه ژێن03.04.2009تۆ هاتی و دڵم کرده سفره بۆتتۆ ناوه خت هاتی و سفره م خاڵی بووله به رده مت راکشام و وتم “ها سه رم ببڕه ”تۆ ناوه خت هاتی و ئه لبومێکی ته مه ندرێژم بۆت کرده وه نه مزانی ناوه خت ده ڕۆی و وێنه کانت گشت ڕه شده که یته وه تۆ ناوه خت له په نجه ره وه هاتی,به ڵام کچه دراوسێکه مان له ده رگه وه ماچی بۆ هه ڵدامبیست و هه شت ساڵ له مه وبه ربه ر له کۆچی ناخواسته ی خۆیساڵێ به ر له پێشمه رگکه وتنملێی پرسیم “تۆ چیت”که چی تۆ دوو ڕۆژ له مه وبه ربۆت نووسیم “تۆ سه گیت”پێم سه یر بوو، تازه زانیوه ته من به ڕه ڵام وه ك سه گئه و به ...