كه‌سایه‌تى ده‌سه‌ڵاتخواز .



كه‌سایه‌تى ده‌سه‌ڵاتخواز






ئه‌ریك فرِۆم, ,
وه‌رِگیرانى له‌ فارسییه‌وه‌ بۆ كوردى: ئاریا ئه‌حمه‌دى





" ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ ژماره‌ى 51ى گۆڤاری سه‌رده‌م بڵاوبۆته‌وه‌"




تیَبینى وه‌رِگیَری فارسی:


ئه‌ریك فرِۆم (erich fromm ) له‌ دیارترین نویَنه‌رانى قوتابخانه‌ى ده‌رونناسی هیۆمانیستییه‌و ساڵی (1900) له‌ شاری (فرانكفۆرت/ماین)ى ئه‌ڵمانیا له‌دایك بووه‌. فرِۆم ساڵى (1927) خویَندنى له‌ به‌شی ده‌روون شیكاری زانكۆی به‌رلین ته‌واو كردو له‌ ساڵه‌كانى (1929 بۆ 1932) وه‌ك مامۆستاى ده‌رونناسی له‌ زانكۆی زانسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانى فرانكفۆرت وانه‌ى وته‌وه‌. فرِۆم پاشان ساڵی (1934 ) واته‌ ساڵیَك پاش به‌ ده‌سه‌ڵات گه‌یشتنى نازیه‌كان له‌ ئه‌ڵمانیاوه‌ رِۆیشت بۆ ئه‌مریكاو له‌ زانكۆ باوه‌رپیَكراوه‌كانى (نیۆیۆرك)و (كۆلۆمبیا)و (كۆلورادۆ)ى ئه‌و وڵاته‌ ، وه‌ك مامۆستاى ده‌رونناسی سه‌رقاڵی وانه‌ وتنه‌وه‌ بوو. فرِۆم هه‌وڵى ده‌دا هه‌ڵسه‌نگیَنه‌رانه‌ په‌ره‌و بایه‌خ بدات به‌ قوتابخانه‌ى ده‌رون شیكاری (زیگمۆند فرۆید). ئه‌و خۆی سه‌رقاڵ كردبوو به‌ پرسیارگه‌لیَكى قوڵی كۆمه‌ڵایه‌تى، كولتووری ، فه‌لسه‌فی و ده‌رونناسی. به‌ تایبه‌تى هه‌وڵی ئه‌وه‌ى ده‌دا لیَكۆڵینه‌وه‌ بكات له‌سه‌ر ئه‌و پیَشمه‌رجه‌ سایكۆلۆژیانه‌ى بۆ پیَكهاته‌ى كۆمه‌ڵایه‌تى رِه‌چاو ده‌كران. ئه‌ریك فرِۆم به‌ وردى چاودیَری گۆرانكارییه‌ سیاسى و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانى ئه‌ڵمانیاى ده‌كرد له‌ سه‌رده‌مى ده‌سه‌ڵاتداریَتى فاشیسمداو، چه‌ندین نووسراوه‌و تویَژینه‌وه‌ى وردبینانه‌ى له‌بواری شرِۆڤه‌كردنى سایكۆلۆژیانه‌ى خه‌ڵكى فاشیزم بڵاوكرده‌وه‌. زۆربه‌ى به‌رهه‌مه‌كانى فرِۆم بۆ یه‌كه‌مین جار له‌ ئه‌مریكا بڵاوبوونه‌وه‌و دواتر وه‌رِگیَردرانه‌ سه‌ر زمانه‌كانى دیكه‌. به‌شیَك له‌ به‌رهه‌مه‌كانى ئه‌ریك فرِۆم كه‌ ساڵى (1980 ) كۆچی دوایی كرد، بریتین له‌ : (ده‌رون شیكارى و دین) ، (ده‌رونناسى و كولتوور) ،( زمانه‌ له‌بیركراوه‌كان) ، ( په‌یامى فرِۆید) ، (بودیسم و ده‌رون شیكاری) ، (جوزمه‌كانى مه‌سیح) و (تویَكارى ، ویَرانگه‌ری مرِۆڤ) .
ئه‌ریك فرِۆم له‌ لیَكۆڵینه‌وه‌یه‌كیدا كه‌ وه‌رِگیَرانه‌كه‌ى له‌ خواره‌وه‌ ده‌كه‌ویَته‌ به‌رچاوتان سه‌رقاڵی رِاڤه‌و لیَكۆڵینه‌وه‌ى وردبینانه‌ى رِۆڵی ده‌سه‌ڵاتخوازى ده‌بیَت له‌ ناو كۆمه‌ڵگادا. فرِۆم له‌م وتاره‌یدا، به‌ پشت به‌ستن به‌ رِوانگه‌ى كانت له‌ بواری فه‌لسه‌فه‌ى رِۆشنگه‌ری، مرِۆڤى ئه‌م سه‌رده‌مه‌( كه‌ وه‌ك زاتیَكى عه‌قڵگه‌رِا خۆی رزگار ده‌كات له‌ پیَنه‌گه‌یشتوویی مه‌عنه‌وىو مه‌ترسى و به‌رپرسایه‌تى ئازادى خۆی قبووڵ ده‌كات ) له‌گه‌ڵ مرۆڤیَكى پیَنه‌گه‌یشتوو جودا ده‌كاته‌وه‌ كه‌ هه‌رده‌م خۆی به‌ مه‌رجه‌عیَكه‌وه‌ هه‌ڵده‌واسیَت تاوه‌كو به‌رپرسایه‌تى سه‌ربه‌خۆ بوونى نه‌بیَت .فرِۆم به‌ وردى هۆكاره‌ ده‌رونیه‌كانى ئه‌م پیَنه‌گه‌یشتنى مه‌عنه‌وییه‌ ده‌خاته‌ به‌ر باس و به‌ پیَچه‌وانه‌ى رِای گشتی نیشان ده‌دات: كه‌سایه‌تى ده‌سه‌ڵاتخوازى ئه‌كتیڤ (یان به‌ ته‌عبیری خودی فرِۆم مه‌رجه‌عى ده‌سه‌ڵاتى سادیست"ئازاردانى ئه‌وانى تر" ) له‌گه‌ڵ كه‌سایه‌تى ده‌سه‌ڵاتخوازى شویَن هه‌ڵگر یان مازوخیست(خۆ ئازارده‌ر)، سه‌ره‌رِاى جیاوازییه‌ رِواڵه‌تیه‌كانیان پیَوه‌ندییه‌كى نه‌پساوه‌یان پیَكه‌وه‌ هه‌یه‌. فرۆم جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ هه‌ردوو چه‌شنى كه‌سایه‌تى ده‌سه‌ڵاتخواز خاوه‌ن تایبه‌تمه‌ندیگه‌لیَكى هاوبه‌شی وه‌ك پیَنه‌گه‌یشتوویی مه‌عنه‌وى و ترسیَكی قوڵى ده‌رونین. فرِۆم له‌ هه‌مان كاتدا ئاگاداری جیاوازى نیَوان ده‌سه‌ڵاتخوازى عه‌قڵگه‌رایه‌ له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتخوازى عه‌قڵ رِه‌تین(عه‌قڵ په‌رِیَن ، ناعه‌قڵانى).


رِوانگه‌كانى ئه‌ریك فرِۆم بۆ ئیَمه‌ كه‌ له‌ نیشتمانى خۆماندا له‌گه‌ڵ خراپترین شیَوه‌كانى ده‌سه‌ڵاتخوازى عه‌قڵ رِه‌تیَن به‌رِه‌و رِووین و تازه‌ له‌ قۆناغى ده‌ستپیَكردنى كیَشمه‌كیَشیَك داین بۆ كۆتایی هیَنان به‌ (پیَنه‌گه‌یشتوویی خۆكرده‌ى مه‌عنه‌وى) ، خاوه‌ن گه‌لیَك خاڵی فیَركارییانه‌و پرِ بایه‌خه‌.






* * *





مه‌به‌ستمان له‌(كه‌سایه‌تى ده‌سه‌ڵاتخواز) چیه‌؟ وه‌ك باوه‌ جیاوازى هه‌یه‌ له‌ نیَوان مرِۆڤیَك كه‌ خوازیاری خستنه‌ ژیَر رِكیَف و كونترِۆڵ و سه‌ركوتى كه‌سانى دیكه‌یه‌، له‌گه‌ڵ مرِۆڤیَك كه‌ خوازیاری گویَرایه‌ڵی و فه‌رمانبه‌ری وبچوك بوونه‌وه‌یه‌.
هه‌ندیَك جار ئه‌گه‌ر بمانه‌ویَت بۆ ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ له‌ ده‌سته‌واژه‌ى جوانتر كه‌ڵك وه‌رِبگرین، ده‌توانین (رِابه‌ر)و (پیَرِه‌و) به‌ كار بهیَنین. ئه‌گه‌ر له‌ زۆر بواره‌وه‌ جیاوازى هه‌بیَت نیَوان فه‌رمانبه‌ران وفه‌رمانده‌ران ، ئه‌وا ئه‌وه‌نده‌ش له‌ رِاستیدا هه‌ردوو جۆر یان به‌ ده‌ربرینیَكى دیكه‌ هه‌ر دوو چه‌شنى كه‌سایه‌تى ده‌سه‌ڵاتخواز پیَوه‌ندییه‌كى نزیك و نه‌پساوه‌یان پیَكه‌وه‌ هه‌یه‌.
ئه‌و شته‌ى له‌ قۆناغى یه‌كه‌مدا له‌ناخى هه‌ردوو جۆری ده‌سه‌ڵاتخوازدا هاوبه‌شه‌و له‌ رِاستیدا زات و جه‌وهه‌ری كه‌سایه‌تى ده‌سه‌ڵاتخواز پیَك ده‌هیَنیَت، جۆریَك له‌ بىَ تواناییه‌ : بیَ توانایی له‌ پشت به‌ستن به‌ خۆو سه‌ربه‌خۆ بوونى خۆ. یان به‌ ده‌ربرینیَكى دیكه‌ بیَ تواناییه‌ له‌ ته‌حه‌موڵ كردنى ئازادى.




خاڵی به‌رامبه‌ر كه‌سایه‌تى ده‌سه‌ڵاتخواز، مرِۆڤى باڵغ و پیَگه‌یشتوویه‌: مرۆڤیَك كه‌ نابیَت خۆی به‌ كه‌سانى دیكه‌وه‌ هه‌ڵبواسیَت. چونكه‌ جیهان به‌ شیَوه‌یه‌كى چالاكانه‌ له‌ مرِۆڤ و شته‌كانى دیكه‌ تیَده‌گات و كه‌ڵكیان لیَوه‌رده‌گریَت. ئه‌مه‌ چ مانایه‌كى هه‌یه‌؟ منداڵ هیَشتا ده‌بیَت به‌ كه‌سیَكى دیكه‌وه‌ پشت ببه‌ستیَت. له‌ رِوانگه‌ى جه‌سته‌ییه‌وه‌ ئه‌و منداڵه‌ له‌ ناوسكى دایكیدا (له‌گه‌ڵ دایكیدا)ده‌بن به‌ یه‌ك. له‌ رِوانگه‌ى ده‌رونیشه‌وه‌ پاش ئه‌وه‌ى ئه‌و منداڵه‌ هاتنه‌ دونیا، بۆ چه‌ندین مانگ و هه‌ندیَك جار بۆ چه‌ندین ساڵیش ده‌بیَته‌ به‌شیَك له‌ دایك و ناتوانیَت به‌ بیَ ئه‌و ژیان بكات. به‌ڵام منداڵ گه‌وره‌ ده‌بیَت و پیَده‌گات: فیَری پیاسه‌و قسه‌كردن ده‌بیَت و زۆرتر ده‌كه‌ویَته‌ شویَن ئاراسته‌ جیهانیه‌كانى خۆی. منداڵ به‌ به‌شیَك له‌ پیَداویستییه‌كانى مرِۆڤ ده‌ژمیَردریَ و خاوه‌ن دوو جۆره‌ چالاكیه‌ كه‌ ده‌توانیَت كامڵ یان پوخته‌ى بكات. ئه‌و دوو جۆر چالاكیه‌ بریتین له‌: عه‌شق و عه‌قڵ.




عه‌شق، په‌یوه‌ندى و په‌یوه‌ست بوونه‌ به‌ دونیایه‌ك كه‌تیایدا سه‌ربه‌خۆیی و سه‌ربه‌ستى پاریَزراو بیَت. مرۆڤیَكى سۆزبه‌خش په‌یوه‌سته‌ به‌ جیهانه‌وه‌و هیچ ترسیَكى نیه‌،چونكه‌ جیهان ماڵى ئه‌وه‌و به‌ هۆی له‌خۆ دڵنیابوونى ، ده‌توانیَت كه‌متر بیر له‌خۆی بكاته‌وه‌.


عه‌شق، ناسینى جیهانه‌ له‌ رِیَى ئه‌زموونى هه‌سته‌وه‌. به‌ڵام جۆره‌ ناسینیَكی دیكه‌ هه‌یه‌ كه‌ بریتییه‌ له‌:" تیَگه‌یشتن له‌ رِیگاى هزره‌وه‌". تیَگه‌یشتنیَكى عه‌قڵى كه‌ جیاوازى هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ تیَگه‌یشتنى هۆشی. هۆش به‌كارهیَنانى هزره‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجیَكى تایبه‌تى كرده‌یی.
كاتیَك مه‌یمونى جۆری (شه‌مپانزی) مۆزیَك له‌ هه‌مبه‌ر قه‌فه‌س به‌دى ده‌كات و ناتوانیَت ئه‌و مۆزه‌ له‌ رِیَی دانه‌ دانه‌ى ئه‌و چیَوده‌ستییانه‌ى كه‌ له‌ناو قه‌فه‌سه‌كه‌داهه‌ن به‌ده‌ست بهیَنیَت، بۆ به‌ده‌ستهیَنانى ئه‌و مۆزه‌ ده‌روات چیَوده‌ستیه‌كان پیَكه‌وه‌ ده‌به‌ستیَته‌وه‌. ئه‌و مه‌یمه‌نه‌ له‌و حاڵه‌ته‌دا هۆشی ده‌رده‌خات و به‌ كاری ده‌هیَنیَت. ئه‌مه‌ هۆشى ئاژه‌ڵیَكه‌. هه‌مان هۆشی ده‌سته‌مۆكراو كه‌ لای مرِۆڤه‌كاندا به‌ فام یاخود به‌ تیَگه‌یشتن ناوزه‌د ده‌كریَت. به‌ڵام عه‌قڵ شتیَكى دیكه‌یه‌. عه‌قڵ جۆره‌ چالاكیه‌كى فكرییه‌ كه‌ هه‌وڵ ده‌دات له‌ رِووكه‌شی شته‌كانه‌وه‌ بگاته‌ ناخ و نیوه‌رۆكیان تاوه‌كو له‌و رِیَگایه‌وه‌ واقعى پشت رووداوو شته‌ نهیَنیه‌كانى بۆ ده‌ركه‌ویَت. هه‌روه‌ها عه‌قڵ هه‌وڵى تیَگه‌یشتن له‌ جه‌وهه‌رو كاكڵى هه‌موو ئه‌و هیَزو نهیَنییانه‌ ده‌دات كه‌ دیاریكه‌رو شویَندانه‌رن له‌سه‌ر دیارده‌گه‌لیَكى دیكه‌. كاتیَك مرِۆڤ كه‌ڵك له‌ عه‌قڵ وه‌رده‌گریَت ، ئیدى ترس و بیَ دڵنیایی دایناگریَت. واته‌ چۆن له‌ رِیَگاى عه‌شق و هه‌ستى خۆیه‌وه‌ په‌یوه‌ندی به‌ جیهانه‌وه‌ ده‌گریَت ، به‌هه‌مان شیَوه‌یش له‌ رِیَگاى هزرییه‌وه‌ په‌یوه‌ندى ده‌بیَت له‌گه‌ڵ جیهانى خۆیدا.




من به‌ مه‌به‌ستی هه‌وڵدان بۆ تیشك خستنه‌ سه‌رو ده‌رخستنى زاتى كه‌سایه‌تى ده‌سه‌ڵاتخواز تایبه‌تمه‌ندى مرِۆڤى پیَگه‌یشتوو ، عه‌قڵگه‌را و سۆزبه‌خشم باس كرد. كه‌سایه‌تى ده‌سه‌ڵاتخواز باڵغ نه‌بووه‌و پیَنه‌گه‌یشتووه‌. ئه‌و تواناى خۆشه‌ویستى و كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ عه‌قڵی خۆی نیه‌و دواهات یان ئه‌نجامى ئه‌و كاره‌شی زاڵبوونى ترسیَكى قووڵ و ته‌نهایی و گۆشه‌گیر بوونی ده‌بیَت. كه‌سایه‌تى ده‌سه‌ڵاتخواز پیَویستى به‌ هه‌ستیَك هه‌یه‌ بۆ په‌یوه‌ندى كردن كه‌ له‌ رِیَیه‌وه‌، چ دیكه‌ بۆ گه‌یشتن به‌و هه‌سته‌ پیَویستى به‌ عه‌شق و عه‌قڵ نه‌بیَت . كه‌سایه‌تى ده‌سه‌ڵاتخواز ئه‌و هه‌ستى په‌یوه‌ندییه‌، له‌ په‌یوه‌ندییه‌كى پیَكه‌وه‌ ژیاندا (symboiotisch ) ده‌بینیَته‌وه‌. واته‌ له‌ په‌یوه‌ندییه‌ك كه‌ هه‌ست به‌ وه‌ك یه‌كبوونى خۆی ده‌كات له‌گه‌ڵ ئه‌وانى دیكه‌دا. به‌ڵام وه‌ك یه‌كبوونیَك كه‌ له‌سه‌ر بنه‌ماى پاراستنى كه‌سایه‌تى و سه‌ربه‌خۆبوونى خۆی پیَك نایه‌ت به‌ڵكو له‌سه‌ر بنه‌ماى تواندنه‌وه‌و له‌ناوچوونى سه‌ربه‌خۆیی كه‌سایه‌تییه‌تى له‌گه‌ڵ ئه‌وانى دیكه‌دا. كه‌سایه‌تى ده‌سه‌ڵاتخواز پیَویستى به‌ مرِۆڤیَكى دیكه‌یه‌ كه‌ تیایدا بتویَته‌وه‌. چونكه‌ به‌ ته‌نهایی تواناى ته‌حه‌موڵكردنى ترس و گۆشه‌گیر بوونى نیه‌.




لیَره‌دا به‌ سنووری هاوبه‌شی نیَوان دوو جۆر كه‌سایه‌تى جیاوازى ده‌سه‌ڵاتخوازى فه‌رمانبه‌رو فه‌رمانده‌ر ده‌گه‌ین. بۆیه‌ هه‌نووكه‌ به‌ پیَویستى ده‌زانین باس له‌ جیاوازیه‌كانى نیَوان ئه‌م دوو جۆره‌ كه‌سایه‌تییه‌ بكه‌ین:




كه‌سایه‌تى ده‌سه‌ڵاتخوازى شویَن هه‌ڵگر یاخود به‌ واتایه‌كى دیكه‌ كه‌سایه‌تى مازوخیستى (خۆئازاردان) خوازیاری گویَرایه‌ڵییه‌و نا ئاگاهانه‌ به‌ شویَن ئه‌م ئامانجه‌ دایه‌ كه‌ خۆی بگۆریَت بۆ به‌شیَك له‌یه‌كه‌یه‌كى گه‌وره‌ترو له‌ رِیَگاى خۆهه‌ڵواسین به‌ئه‌وانی دیكه‌وه‌ ببیَت به‌ به‌شیَكى هه‌رچه‌نده‌ بچوك له‌ مرِۆڤ ، دامه‌زراوه‌ یاخود ئایدیایه‌كى (گه‌وره‌تر). رِه‌نگه‌ به‌ راستى ئه‌م مرِۆڤ و دامه‌زراوه‌و ئایدیایه‌ پر بایه‌خ و به‌هیَز بن یاخود به‌ شیَوه‌یه‌كى ساویلكانه‌ له‌ برِواى كه‌سایه‌تى مازوخیستىدا وه‌ك په‌یكه‌ریَكى فووتیَكراو خۆبنویَنن . ئه‌وه‌ى لیَره‌دا پیَویسته‌ باسی لیَبكریَت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م كه‌سه‌ یاخود كه‌سایه‌تییه‌ له‌سه‌ر ئه‌و برِوایه‌دا بیَت كه‌ رِابه‌ر،حیزب،ده‌وڵه‌ت یان ئایدیاى (ئه‌و) به‌رجه‌سته‌و به‌هیَزتره‌و خودى خۆیشی كاتیَك به‌هیَزو مه‌زنتر ده‌بیَت كه‌ ببیَت به‌ به‌شیَك له‌م (گه‌وره‌ییه‌) . دووفاقیه‌تى و پارادۆكسیَك كه‌ له‌ جۆری كه‌سایه‌تى ده‌سه‌ڵاتخوازى شویَن هه‌ڵگردا ده‌رده‌كه‌ویَت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خۆی بچووك ده‌كاته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ى – وه‌ك به‌شیَك له‌ گه‌وره‌یی- گه‌وره‌ ببیَته‌وه‌. ئه‌م كه‌سه‌ ده‌یه‌ویَت فه‌رمانبه‌رى و گویَرایه‌ڵى بكات بۆ ئه‌وه‌ى پیَویست نه‌كات خۆی برِیار بدات و به‌رپرسایه‌تى قبووڵ بكات. مرِۆڤیَكى پاشكۆو خۆئازارده‌رى له‌م چه‌شنه‌، زۆربه‌ى كات له‌ ناخه‌وه‌ ترس دایده‌گریَت و پتر به‌ شیَوه‌یه‌كى نائاگاهانه‌ هه‌ست به‌ بیَ توانایی و بچووك بوونه‌وه‌و ته‌نیایی خۆی ده‌كات . هه‌ر به‌م هۆیه‌وه‌ ده‌كه‌ویَته‌ شویَن ( رِابه‌ر)و ده‌سه‌ڵاتیَكى گه‌وره‌و باڵاتر بۆ ئه‌وه‌ى له‌ رِیَگاى تیَكڵاوبوون و هابه‌شى كردن له‌گه‌ڵیاندا، به‌ ئاسایش بگات و زاڵ بیَت به‌سه‌ر هه‌ستى خۆ به‌ (بچووك بینین). ئه‌و كه‌سه‌ ئاگاهانه‌ برِواى به‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ رِابه‌ر، حیزب، ده‌وڵه‌ت و هه‌ر شتیَكى دیكه‌ى به‌رچاوى ئه‌و، یه‌كسان و په‌رچوو(موعجیزه‌) ئاساو به‌هیزترینه‌. كه‌سایه‌تى ده‌سه‌ڵاتخوازى مازوخیستى نا ئاگاهانه‌ هه‌ست به‌ لاوازى و بیَ توانایی خۆی ده‌كات. ئه‌و بۆ زاڵ بوون به‌سه‌ر ئه‌و هه‌سته‌ی پیَویستى به‌ رِابه‌ریك هه‌یه‌. ئه‌م مرِۆڤى خۆئازارده‌رو فه‌رمانبه‌ره‌ كه‌ ترسی له‌ ئازادى هه‌یه‌ و له‌ ترسی ئازادیدا په‌نا بۆ بت په‌ره‌ستى ده‌بات، مرِۆڤیَكه‌ كه‌ سیستمه‌ ده‌سه‌ڵاتخوازه‌كانى نازیسم و ئیستالینیزم به‌ سه‌ر شانه‌كانیدا زاڵ و جاویدن.


تیَگه‌یشتن له‌ كه‌سایه‌تى ده‌سه‌ڵاتخوازى شویَندانه‌رو سادیستى( ئازاردانى ئه‌وانى تر)، دژوارتره‌ له‌ تیَگه‌یشتن له‌ كه‌سایه‌تى ده‌سه‌ڵاتخوازى شویَن هه‌ڵگر و مازوخیستى( خۆ ئازارده‌ر). كه‌سایه‌تى ده‌سه‌ڵاتخوازى سادیستى له‌ رِوانگه‌ى لایه‌نگرانییه‌وه‌ له‌خۆدڵنیاو به‌هیَز ده‌رده‌كه‌ویَت ، به‌ڵام له‌ راستیدا ئه‌م كه‌سایه‌تییه‌ش وه‌ك كه‌سایه‌تى مازوخیستى ترسنۆك و گۆشه‌گیره‌. كه‌سایه‌تى مازوخیستى هه‌ست به‌ هیَز بوونى خۆی ده‌كات چونكه‌ به‌شیَكى گرنگه‌ له‌ شتیَكى گه‌وره‌تردا. كه‌سایه‌تى سادیستى هه‌ست به‌ به‌هیَزبوونى خۆی ده‌كات چونكه‌ ئه‌وانى ترو گه‌ر بۆی بگونجیَت زۆر كه‌سی دیكه‌ له‌ خۆیدا قبووڵ ده‌كات و قوتیان ده‌دات. كه‌سایه‌تى ده‌سه‌ڵاتخوازى سادیستى( ئازاردانى ئه‌وانى تر) هه‌ر وه‌ك چۆن فه‌رمانبه‌ره‌كانى ده‌بنه‌ پاشكۆی، ئه‌ویش ئاوه‌ها ده‌بیَت به‌ پاشكۆو وابه‌سته‌ى ئه‌وان. به‌ڵام ئه‌م ویَناو تیَگه‌یشتنه‌ له‌ رابه‌ر(كه‌سایه‌تى ده‌سه‌ڵاتخوازى سادیستى) هه‌ڵخه‌ڵه‌تیَنه‌ره‌ كه‌ پیَمان وابیَت ئه‌و كه‌سایه‌تییه‌ بۆخۆی ده‌سه‌ڵات و توانای هه‌یه‌ بۆیه‌ له‌ رِوانگه‌ى خۆیی و كه‌سانى دیكه‌شه‌وه‌ به‌ هیَزو به‌ توانا ده‌رده‌كه‌ویَت. ئه‌و رِوانگه‌ هه‌ڵخه‌ڵه‌تیَنه‌ره‌ چونكه‌ نه‌بوونى دڵنیایی و بیَ توانایی قوڵى ئه‌و كه‌سایه‌تییه‌ كاتیَك ده‌رده‌كه‌ویَت كه‌ ده‌سه‌ڵاتى خۆی له‌ ده‌ست دابیَت و چ دیكه‌ نه‌توانیَت كه‌سانى تر قوت بدات و ناچار بیَت پشت به‌ خۆی ببه‌ستیَت.




كاتیَك وه‌ك نمونه‌یه‌كى ئه‌كتیڤى كه‌سایه‌تى ده‌سه‌ڵاتخواز باس له‌ سادیسم ده‌كه‌م ده‌بیَت لاى زۆریَك له‌ خویَنه‌ران سه‌رسامى دروست بیَت . چونكه‌ وه‌ك باوه‌ له‌ (سادیسم)دا مرِۆڤ له‌ مه‌یلى ئازاردان و دروست كردنى ده‌رد و گرفت بۆ ئه‌وانى دیكه‌ تیَده‌گات. به‌ڵام له‌ راستیدا ئه‌م كاره‌ له‌ (سادیسم) دا دیاریكه‌رو ده‌ستنیشانكه‌ر نییه‌. رِه‌گ و رِیشه‌ى نمونه‌ دیارو جیاوازه‌كانى سادیسم له‌وه‌دا خۆ ده‌بینیَته‌وه‌ كه‌ به‌ ته‌واوه‌تى مرِۆڤیَكى دیكه‌ بخاته‌ ژیَر ركیَفى خۆیه‌وه‌ و بیكات به‌ ئامیَرو مۆره‌یه‌ك له‌ هه‌مبه‌ر ئیَمه‌دا. ئیراده‌یه‌ى ئیَمه‌یه‌ك كه‌ ده‌بیَت زاڵ بیَت به‌سه‌ر ئه‌وداو به‌ پیَی لیَكدانه‌وه‌مان به‌ شیَوه‌ى رِه‌ها ببین به‌ خاوه‌نى (ئه‌و). بچووك كردنه‌وه‌و كۆیله‌كردنى مرِۆڤیَكى دیكه‌ ته‌نها ئامیَرگه‌لیَكن له‌ خزمه‌ت ئامانجه‌كانى (سادیسم)دا. رِادیكاڵترین ئامیَر بۆ بچوك كردنه‌وه‌و به‌ كۆیله‌كردنى مرِۆڤه‌كانى دیكه‌، په‌كخستن و سه‌پاندنى بیَ ده‌سه‌ڵاتییه‌ به‌سه‌ریاندا . چونكه‌ هیچ ده‌سه‌ڵاتیَك له‌وه‌ باڵاترو تاڵتر نییه‌ مرِۆڤیَكى دیكه‌ ئازار بده‌یت و ناچاری بكه‌یت ده‌ردو گرفته‌كان قبووڵ بكات بیَ ئه‌وه‌ى بتوانیَت داكۆكى له‌ خۆی بكات.
هه‌ر وه‌ك ئاماژه‌م پیَكرد كه‌سایه‌تى جۆری ( سادیستى ) هه‌ڵخه‌ڵه‌تیَنه‌ره‌. ئه‌و له‌ رِواڵه‌تدا خۆی به‌ هیَز نیشان ده‌دات له‌ كاتیَكدا ئه‌ویش به‌ ماناى قوڵى ئینسانى وه‌ك مرِۆڤى جۆری مازوخیستى( خۆ ئازارده‌ر) لاوازه‌. ئه‌و چه‌نده‌ فه‌رمانبه‌ره‌كانى پیَویستییان پیَی هه‌یه‌ ئه‌ویش به‌ هه‌مان رِیَژه‌ پیَویستى به‌وان هه‌یه‌و ته‌نیا تیَگه‌یشتنیَكى جیاواز كه‌ نیَوان ئه‌م دوو جۆره‌ كه‌سایه‌تییه‌ ده‌سه‌ڵاتخوازه‌دا ده‌رده‌كه‌ویَت ئه‌وه‌یه‌ كه‌، گوایا فه‌رمانده‌ری فه‌رمانبه‌رو پاشكۆكان سه‌ربه‌ست و سه‌ربه‌خۆیه‌. به‌ڵام له‌ رِاستیدا ئه‌و دوو جۆره‌ كه‌سایه‌تییه‌ پیَویستى و ته‌واوكه‌ری یه‌كدین.


واقعى هه‌ردوو جۆره‌ی كه‌سایه‌تى ده‌سه‌ڵاتخواز بۆ رِاستیه‌كى هاوبه‌ش واته‌ خواستى پیَكه‌وه‌ ژیان ده‌گه‌ریَته‌وه‌. ئه‌م واقعه‌ش تیَگه‌یشتنمان له‌و مه‌سه‌له‌یه‌دا سانا ده‌كات كه‌ بۆ چى مرِۆڤ رِووبه‌رى زۆریَك له‌ كه‌سایه‌تییه‌ ده‌سه‌ڵاتخوازه‌كانى وه‌ك مازوخیستى و سادیستى ده‌بیَته‌وه‌. چونكه‌ وه‌ك باوه‌ ته‌نیا پیَوه‌ره‌كان *جیاوازن . هه‌موومان ملهورو زۆردارى ماڵ ده‌ناسین كه‌ له‌گه‌ڵ هاوسه‌رو منداڵه‌كانى هه‌ڵسوكه‌وتیَكى سادیستیانه‌ی هه‌یه‌ به‌ڵام له‌ ئیداره‌و له‌به‌رامبه‌ر سه‌رۆكى خۆیدا ده‌بیَت به‌ كارمه‌ندیَكى گویَرایه‌ڵ. ئه‌گه‌ر بمانه‌ویَت نمونه‌یه‌كى دیار بهیَنینه‌وه‌ ده‌توانین ئاماژه‌ به‌ هیتلیَر بكه‌ین. هیتلیَر شه‌یداى ئه‌و هه‌سته‌ ده‌روونیه‌ بوو كه‌ ده‌سه‌ڵاتى ئه‌ڵمانیاو گشت جیهان بگریَته‌ ده‌ست و خه‌ڵك بكات به‌ ئامیَریَكى بیَ گیان و بیَ توانا له‌ ئاست ئیراده‌یه‌ى تاكه‌كه‌سی خۆیدا. ئه‌وه‌ له‌ حاڵیكدا بوو كه‌ خودى هیتلیَر مرِۆڤیَكى پاشكۆو وابه‌سته‌ بوو. وابه‌سته‌ بوو به‌ چه‌پڵه‌ رِیَزان كردنى له‌ لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ ؛ به‌ په‌سه‌ند كردن و هاندان و پشتگیری كردنى راویَژكاره‌كانى. هه‌روه‌ها وابه‌سته‌ بوو به‌و شته‌ى كه‌ خۆی به‌ ده‌سه‌ڵاتى باڵاى سروشت و چاره‌نووس و میَژوو ناوى ده‌برد. هیتلیَر بۆ به‌ دی هیَنانى ئایدیاو خواسته‌كانى له‌ ریَبازو باوه‌ره‌ مه‌زهه‌بیه‌كان كه‌ڵكى وه‌رده‌گرت. بۆ نمونه‌ ده‌یگوت: " ئاسمان باڵاترو له‌ پیَشتره‌ له‌ خه‌ڵك، چونكه‌ به‌خته‌وه‌رانه‌ ده‌توانریَت خه‌ڵك هه‌ڵبخه‌ڵه‌تیَندریَت به‌ڵام ناتواندریَت ئاسمان فرِیو بدریَت".ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ى كه‌ پیَش له‌ خوداو چاره‌نووس و میَژوو هیتلیَرى خسته‌ ژیَر كاریگه‌ری خۆیه‌وه‌، سروشت بوو. به‌ پیَچه‌وانه‌ى هه‌وڵى (400) ساڵى رِابردوو بۆ زاڵبوون به‌سه‌ر سروشت، هیتلیَر جه‌ختى له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كرده‌وه‌ كه‌ مرِۆڤیَك ده‌توانیَت به‌سه‌ر مرِۆڤیَكى دیكه‌دا زاڵ بیَت به‌ڵام هه‌رگیز ناتوانیَت و نابیَت به‌سه‌ر سروشتدا زاڵ بیَت. ئیَمه‌ تیَكه‌ڵاویه‌كى تایبه‌تى له‌ ئینتیماى مازوخیستى و سادیستى له‌ كه‌سایه‌تى ده‌سه‌ڵاتخوازى هیتلیَردا به‌ دى ده‌كه‌ین: سروشت ده‌سه‌ڵاتیَكى به‌هیَزه‌ كه‌ ده‌بیَت گویَرایه‌ڵى بین به‌ڵام بوونه‌وه‌ره‌ زیندووه‌كان بۆ ئه‌وه‌ هاتونه‌ته‌ دونیاوه‌ كه‌ له‌ ژیَر ده‌سه‌ڵاتى ئیَمه‌دا بن.




به‌ بیَ باس كردنى مه‌سه‌له‌یه‌ك كه‌ بۆته‌ سه‌رچاوه‌ى زۆریَك له‌ خراپ لیَكتیَگه‌یشتنه‌كان ، ناتوانین كۆتایی به‌م بابه‌ته‌ واته‌ كه‌سایه‌تى ده‌سه‌ڵاتخواز بیَنین. ئه‌گه‌ر به‌ فه‌رمى ناساندنى ده‌سه‌ڵات و مازوخیسم و كرده‌ى ده‌سه‌ڵات به‌ واتاى سادیسم دیَت، ئایا ئه‌وه‌ به‌و مانایه‌یه‌ كه‌ گشت سه‌رچاوه‌كانى دیكه‌ ده‌سه‌ڵات له‌خۆگری ناوه‌رِۆكیَكى زیانناسانه‌ (pathologisch ) یه‌ ؟ ئه‌و پرسیاره‌ جیاوازی نیَوان ده‌سه‌ڵاتى (عه‌قڵ گه‌را) و ده‌سه‌ڵاتى ( عه‌قڵ رِه‌تیَن) رِه‌چاو ناكات. ئۆتۆریته‌ یان ده‌سه‌ڵاتى عه‌قڵ گه‌را ، قبووڵ كردنى ئۆتۆریته‌یه‌ له‌سه‌ر بنه‌ماى هه‌ڵسه‌نگاندنى شیاوى و لیَهاتوویی . كاتیَك قوتابییه‌ك ئۆتۆریته‌ى مامۆستاكه‌ى قبووڵ ده‌كات به‌و هۆیه‌ى كه‌ زانیاری له‌و زیاتره‌، ئه‌وه‌ به‌ ماناى هه‌ڵسه‌نگاندیَكى ژیرانه‌یه‌ له‌سه‌ر شیاوبوونى ئه‌و مامۆستایه‌. منیش ئه‌گه‌ر گه‌شتیاری كه‌شتییه‌ك بم ، ئۆتۆریته‌ى كاپتنى كه‌شتیه‌كه‌ قبووڵ ده‌كه‌م. چونكه‌ له‌ كاتى رِوودانى مه‌ترسیدا فه‌رمانى دروست و پیَویست ده‌دات. ده‌سه‌ڵات یاخود ئۆتۆریته‌ى عه‌قڵ گه‌را له‌ سه‌ر بنه‌ماى په‌ككه‌وتنى عه‌قڵ و رِه‌تكردنه‌وه‌ى من(خود) رِانه‌وه‌ستاوه‌ به‌ڵكوو عه‌قڵ و رِه‌خنه‌ له‌ خۆگرتن و باوه‌ر به‌خۆبوون به‌ مه‌رجیَكى پیَویست داده‌نیَت . ئه‌وه‌ تیَروانینیَك نیه‌ من بچووك بكاته‌وه‌و چاوگه‌ى ده‌سه‌ڵات گه‌وره‌ بكات . ئه‌و تیَروانینه‌ رِیَ خۆشكه‌ره‌ بۆ ئه‌وه‌ى ئۆتۆریته‌ به‌رده‌وام و له‌ هه‌مووشویَنیَك له‌سه‌ر بنه‌ماى شیاوى و لیَهاتوویی باڵاده‌ست بیَت.
به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتى عه‌قڵ رِه‌تیَن له‌ بنه‌ره‌تدا جیاوازى هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ئۆتۆریته‌ى عه‌قڵ گه‌را، چونكه‌ پشتى به‌ گویَریه‌ڵى كردنى ئیحساسی من (خۆی) به‌ستووه‌ به‌رامبه‌ر به‌ مرِۆڤیَكى دیكه‌. بۆ ویَنه‌: " من له‌سه‌ر ئه‌و برِوایه‌م كه‌ ئه‌و له‌سه‌ر هه‌قه‌. ئه‌ویش نه‌ك له‌به‌ر ئه‌و هۆیه‌ى كه‌ لیَهاتوویی و شیاوى هه‌بیَت و من له‌ رِووى عه‌قڵه‌وه‌ شیاوى ئه‌وقبووڵ بكه‌م". له‌ په‌یوه‌ندى له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتى عه‌قڵ رِه‌تیَندا پیَویسته‌ بگوتریَت گویَرایه‌ڵى و مل نواندنیَكى مازوخیستیانه‌ له‌ ئارادایه‌. وه‌ك " من خۆم بچووك ده‌كه‌مه‌وه‌و ده‌سه‌ڵات له‌ خۆم گه‌وره‌تر ده‌كه‌م". یان " من ده‌بیَت ئه‌و گه‌وره‌ بكه‌مه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ى خۆیشم بتوانم وه‌ك به‌شیَك له‌ (ئه‌و)دا گه‌وره‌ ببمه‌وه‌". ئۆتۆریته‌ى عه‌قڵ گه‌را خاوه‌ن ئه‌و ئینتیماو تایبه‌تمه‌ندییه‌یه‌ كه‌ خۆی گه‌وره‌و مه‌زن بكاته‌وه‌ چونكه‌ " (من) هه‌رچى پتر تیَبگه‌م و فیَر ببم مه‌وداى خۆم له‌گه‌ڵ چاوگه‌ى ده‌سه‌ڵاتدا كه‌م تر ده‌كه‌مه‌وه‌". به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتى عه‌قڵ رِه‌تیَن خاوه‌ن ئه‌و ئینتیماو تایبه‌تمه‌ندییه‌یه‌ كه‌ خۆی بچووك بكاته‌وه‌و ماوه‌ى وابه‌سته‌ بوونه‌كه‌شی زیاتر بكات. " من هه‌رچه‌نده‌ ماوه‌ى پاشكۆو وابه‌سته‌ بوونم پتر بكه‌م لاوازتر ده‌بم بۆیه‌ پیَویستیم به‌ گویَرایه‌ڵى و خۆ هه‌ڵواسینم به‌ چاوگه‌ى ده‌سه‌ڵات زیاتر ده‌بیَت".
گه‌وره‌ترین بزووتنه‌وه‌ دیكتاتۆریه‌كانى سه‌رده‌مى ئیَمه‌ له‌سه‌ر بنه‌ماى ده‌سه‌ڵاتى عه‌قڵ رِه‌تین به‌رده‌وام بوون و (به‌رده‌وامن). په‌یژه‌ى سه‌ركه‌وتنى ئه‌و دیكتاتۆرانه‌ هه‌ست و لاوازى و ترس و پشتگیری كردنى تاكى گویَرایه‌ڵ بووه‌ له‌ رِیَبه‌رایه‌تى كردنیان. به‌ڵام گشت كولتووره‌ رِاهیَنه‌رو مه‌زنه‌كانى دونیا له‌سه‌ر بنه‌ماى ئۆتۆریته‌ى عه‌قڵگه‌رى به‌رده‌وام بوون: له‌سه‌ر شانى ئه‌و مرِۆڤانه‌ى كه‌ شیاو بوون و ئه‌ركى پیَسپیَردراوى خۆیان له‌ بوارى مه‌عنه‌وى و كۆمه‌ڵایه‌تى به‌ ئه‌نجام گه‌یاندو له‌و رِووه‌شدا پیَویستییان به‌وه‌ نه‌بوو كه‌ شه‌یداى ده‌سه‌ڵاتى عه‌قڵ رِه‌تیَنى ئه‌وانى تر بن و پشتیان پیَ ببه‌ستن.


حه‌ز ده‌كه‌م پیَش له‌ كۆتایی پیَهیَنانى ئه‌م باسه‌ جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ بكه‌مه‌وه‌ كه‌ پیَویسته‌ ئامانجى مرِۆڤ ئه‌وه‌ بیَت كه‌ خۆی وه‌ك سه‌رچاوه‌ى ده‌سه‌ڵات ببینیَت. واته‌ له‌ مه‌سه‌له‌ ئه‌خلاقیه‌كاندا به‌ ویژدان و له‌ مه‌سه‌له‌ هزریه‌كاندا خاوه‌ن برِواو له‌ مه‌سه‌له‌ ئیحساسیه‌كاندا رِاستگۆ بیَت. مرِۆڤ ئه‌و كاته‌ ده‌توانیَت ببیَت به‌ خاوه‌نى ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ ده‌روونییه‌ كه‌ وه‌ك پیَویست پوخته‌و باڵغ بیَت بۆ ئه‌وه‌ى تیَگه‌یشتنى له‌ ژیان، به‌ عه‌قڵ وعه‌شقه‌وه‌ بیَت. گه‌شه‌پیَدانى ئه‌م تایبه‌تمه‌ندیانه‌ بنه‌مایه‌كه‌ بۆ ده‌سه‌ڵاتى تاكه‌كه‌سی و له‌ رَیَگاى ئه‌ویشه‌وه‌ بناغه‌یه‌كه‌ بۆ دیموكراسی سیاسی.









سه‌رچاوه‌/سایتى: www.andishe.de





Emaile: arya_ahmadi83@yahoo.com
وه‌رِگیرانى له‌ فارسییه‌وه‌ بۆ كوردى: ئاریا ئه‌حمه‌دى

وتاری سیاسی

  • 
    بەیاننامەی پارتی سەربەستیی کوردستان لە پێوەندی بە ڕزگارکردنەوەی شنگاڵ، و ڕووداوەکانی دوزخورماتووی باشوری کوردستان

      ڕزگاری شنگاڵ. خەڵکی هەردەم خۆراگرو تێکۆشەری کوردستان. ڕێکەوتی ١٣ / ١١ / ٢٠١٥ مزگێنی ڕزگارکردنەوەی شنگاڵ لە لایەن سەرۆکی هەرێمی کوردستانەوە لە پرێس کۆنفرانسێکدا ڕاگەیاندرا. کە بە بەشداری دەیانهەزار لە پێشمەرگەکانی کوردستان و بە سەر پەرەستی بەڕێز مەسعود بارزانی فەرماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکان و سەرۆکی هەرێمی کوردستان، و هەروەها بە بەشداری فرۆکەکانی هاویەیمانی شەری دژی داعش، و هێزەکانی پێکاکا و یەپەگە بەشداریان تێیدا هەبووە. هەواڵی ڕزگاربوونی شنگاڵ هەموو کوردێکی خەمخۆری نیشتیمانی لە هەر قوژبنێکی جیهانداخۆشحاڵکرد. بەو بۆنەوە وەک پارتی سەربەستیی کوردستان پیرۆزبایی بە دەستهێنانەوەی ئەو شارە ...

مافی مرۆڤ

    
  • هیچ کەس ولایەنێک ناتوانێ تاوانبارانی جینۆساید بەرەڵا بکات

    لەمێژە هەوڵەکان بۆ بەرەڵاکردنی تاوانباری ئەنفال سوڵتان هاشم  لە ئارادایە ،بەلام بەهۆی فشارەکانی  کەسو کاری قوربانیان جینۆساید و چین و توێژەکانی تری عیراقەوە  سەرکەوتوو نەبوە. وا جارێکی تر دەنگۆی بەرەڵا کردنەکەی  دەبیستین لە میدیاکانی راگەیاندنەوە گوایە ئەمجارە  جەند کەس و لایەنێک  لەهەوڵدان بۆ بەردانی ئەم تاوانبارە ئەویش بەپێی ڕیکەوتن و مامەڵەیەکی سایسیە  بۆ ئازاد کردنی شاری موسڵ . ئەم کارە نارەوایە  هەرچۆنێک بێت دژ بە هەموو پرەنسیپەکانی مافی مرۆڤ و پێشێلکاریەکی زەقی یاسا و دادوەریە،لەگەڵ ئەوەشدا &n ...

بابه‌تی هونه‌ری

    
  • له‌ قه‌سابخانه‌وه‌ بۆ باره‌گا, هه‌ژێن

    له قه سابخانه وه بۆ باره گاهه ژێن03.04.2009تۆ هاتی و دڵم کرده سفره بۆتتۆ ناوه خت هاتی و سفره م خاڵی بووله به رده مت راکشام و وتم “ها سه رم ببڕه ”تۆ ناوه خت هاتی و ئه لبومێکی ته مه ندرێژم بۆت کرده وه نه مزانی ناوه خت ده ڕۆی و وێنه کانت گشت ڕه شده که یته وه تۆ ناوه خت له په نجه ره وه هاتی,به ڵام کچه دراوسێکه مان له ده رگه وه ماچی بۆ هه ڵدامبیست و هه شت ساڵ له مه وبه ربه ر له کۆچی ناخواسته ی خۆیساڵێ به ر له پێشمه رگکه وتنملێی پرسیم “تۆ چیت”که چی تۆ دوو ڕۆژ له مه وبه ربۆت نووسیم “تۆ سه گیت”پێم سه یر بوو، تازه زانیوه ته من به ڕه ڵام وه ك سه گئه و به ...